--- title: "Smelten en stollen: lesidee over aggregatietoestanden" description: "Lesidee van 45 minuten over smelten en stollen: invriezen, smelten en verdampen op het digibord, dan een echte ijsblokjesrace. Past bij kerndoel 42." source_name: "Game Tailors" source_url: "https://extreemtekenen.nl/voor-leerkrachten/smelten-en-stollen/" site_home: "https://extreemtekenen.nl/" source_description: "De teken-app waarin het papier echt is. Geen reclame, geen accounts, geen gegevens." locale: "nl" legal: - "Game Tailors · Schieweg 15Y-40, 2627 AN Delft (NL)" - "KvK 92437702 · VAT NL866044474B01" - "info@gametailors.com · +31 6 4227 5919" copyright: "© 2026 Game Tailors" published_at: "2026-10-24T00:46:21.690Z" modified_at: "2026-10-24T01:17:17.138Z" --- # Smelten en stollen: lesidee over aggregatietoestanden ## Vast, vloeibaar, gas, en weer terug De meeste stoffen kunnen vast, vloeibaar of een gas zijn, afhankelijk van hoe warm ze zijn: dat heten de aggregatietoestanden. In deze les van 45 minuten vriezen leerlingen een schilderij keihard in, laten ze een ijsje en chocolade smelten en stollen en zien ze nat papier droogstomen op het digibord. Daarna houden ze een echte ijsblokjesrace en meten ze de temperatuur. [Speel in je browser]()[Naar het lesplan](<#lesplan>) - 45 minuten - Groep 5 tot 7 - Alleen gratis spullen ![Geschilderde illustratie: de schilder wijst met een potlood naar een smeltend ijsblokje, naast smeltende chocolade en een waterkoker die stoom afgeeft.]() ## In het kort Leeftijd 7 tot 10 jaar \(groep 5 tot 7; in Vlaanderen het 3de tot 5de leerjaar\) Past bij Kerndoel 42 · minimumdoelen wetenschap en techniek \(Vlaanderen\) · internationaal: KS2 Year 4, NGSS 2-PS1-1 en 5-PS1-1 Tijd 45 minuten In de app \(allemaal gratis\) Verf, IJsje, Chocolade, IJsblokje, Water gieten, Strijkijzer, Hamer, In de vriezer leggen, In de oven bakken In het echt IJsblokjes, schoteltjes, thermometers, een timer, een glas ijswater, blokjes chocolade op aluminiumfolie Alleen de leerkracht Alles wat heet is. Leerlingen komen niet aan een waterkoker of heet water ## Lesdoel en kerndoelen **Lesdoel:** leerlingen kunnen stoffen indelen in vast, vloeibaar en gas, en beschrijven hoe verwarmen of afkoelen een stof van de ene toestand in de andere brengt. **Succescriteria** - Ik kan zeggen of iets vast, vloeibaar of een gas is, en waarom. - Ik kan smelten, stollen \(bevriezen\) en verdampen benoemen. - Ik kan de temperatuur meten waarbij ijs smelt, en plekken vergelijken waar het sneller smelt. [Het nieuwe curriculum \(Rijksoverheid\)]()[Minimumdoelen \(Vlaanderen.be\)]() ### Waar het bij past - **Nederland, kerndoel 42:** onderzoek doen aan materialen en natuurkundige verschijnselen, zoals temperatuur. In de nieuwe kerndoelen valt dit onder het leergebied *mens en natuur*; we koppelen de les daaraan zodra die kerndoelen wettelijk vastliggen. - **Vlaanderen:** de minimumdoelen *wetenschap en techniek* over materialen en hoe ze veranderen door verwarmen en afkoelen. - **Internationale scholen:** England, Year 4, *states of matter* \(stoffen indelen als vast, vloeibaar of gas; sommige stoffen veranderen van toestand bij verwarmen of afkoelen, en de temperatuur meet je in °C; de rol van verdamping en hoe snel die gaat bij hogere temperatuur\), NGSS 2-PS1-1 \(veel stoffen kunnen vast of vloeibaar zijn, afhankelijk van de temperatuur\) en NGSS 5-PS1-1 \(stof bestaat uit deeltjes die te klein zijn om te zien; verdampen is een van de voorbeelden\). ![Geschilderde illustratie: de schilder wijst met een potlood naar een smeltend ijsblokje, naast smeltende chocolade en een waterkoker die stoom afgeeft.]() ## Wat de app laat zien - **Vast:** een reep **Chocolade** is hard en breekt onder de **Hamer**. Na **In de vriezer leggen** is elk plasje, sausje en elke natte vlek verf keihard bevroren, en bevroren verf spat in ijzige scherfjes uiteen als je erop slaat. - **Vloeibaar:** een bolletje **IJsje** smelt bij kamertemperatuur, de randen het eerst \(dunne stukjes warmen sneller op\), en loopt uit tot een plasje. Chocolade die je met het **Strijkijzer** verwarmt, wordt glanzend en vloeibaar, en stolt weer zo'n 20 seconden nadat de warmte weg is. - **Gas:** ga met het **Strijkijzer** over nat papier en het droogt sissend, met wolkjes stoom. Na **In de oven bakken** stijgt er stoom op van het hete eten. Azijn op baking soda bruist op tot schuim vol gas. - **Verdampen:** nat papier droogt vanzelf langzaam op, en veel sneller vlak bij iets warms. Het **IJsblokje** bevriest alleen het plekje waar je het vasthoudt; een warme vinger smelt een vingerafdruk in de rijp. [Speel in je browser]() ## De les, stap voor stap Klaarzetten vóór de les: de browserversie open op het digibord, ijsblokjes in een koelbox, per groepje een thermometer en een schoteltje, en vanaf het begin een glas ijswater op je bureau \(dat heeft tijd nodig om te beslaan\). 1. 5 minutenStart: vries een schilderij inLaat een leerling met **Verf** een grote natte klodder schilderen en met **Water gieten** een plasje maken. Tik op **In de vriezer leggen** en sla dan met de **Hamer** op de bevroren verf. Die spat uiteen. Vraag: *was de verf eerst vast of vloeibaar? En nu?* 2. 5 minutenVoorspellenLaat een bolletje **IJsje**, een reep **Chocolade** en een stuk nat papier zien. Tweetallen voorspellen: wat smelt er vanzelf in de klas? Wat heeft warmte nodig? Wat zien we als het strijkijzer het natte papier raakt? 3. 10 minutenUitproberen op het digibordKijk hoe het ijsje smelt \(ongeveer anderhalve minuut voor een heel bolletje; de randen gaan eerst\). Smelt de chocolade met het **Strijkijzer**, til het op en tel tot hij gestold is. Ga met het strijkijzer over het natte papier: wolkjes stoom, gesis, droog papier. Benoem elke verandering terwijl het gebeurt: smelten, stollen, verdampen. 4. 15 minutenEcht doen: de ijsblokjesraceElk groepje legt een ijsblokje op een schoteltje op een andere plek \(op de tafel, bij het raam, in een holle hand op een stukje keukenpapier, naast de verwarming\). Meet op elke plek de temperatuur, start de timer en noteer welk blokje het eerst gesmolten is. Kijk tussendoor naar het glas ijswater op je bureau: waar komt het water aan de buitenkant vandaan? 5. 10 minutenUitleggenVerzamel de resultaten: op warmere plekken smelt het sneller. Teken de drie aggregatietoestanden op het bord met pijlen: smelten, stollen, verdampen, condenseren. Leg uit dat het witte wolkje boven een waterkoker uit piepkleine waterdruppeltjes bestaat; de waterdamp zelf is onzichtbaar. Afsluitende vraag: *is chocolade vast of vloeibaar?* \(Allebei, afhankelijk van hoe warm hij is.\) Veiligheid - Houd de verwarming en de vensterbank alleen lauw, nooit heet; geen heet water, waterkokers of föhns bij de tafels van leerlingen. - IJs dat net uit de vriezer komt, kan aan de huid plakken: houd het vast op een stukje keukenpapier. - Gebruik je chocolade, check dan allergieën \(melk, soja, noten\) en volg de afspraken van je school over eten bij proefjes. - Dweil smeltwater meteen op, zodat niemand uitglijdt. ## Woordenschat en differentiatie **Kernwoorden** - **vast**: houdt zijn eigen vorm - **vloeibaar**: stroomt en neemt de vorm aan van waar het in zit - **gas**: verspreidt zich door elke ruimte; vaak onzichtbaar - **aggregatietoestand**: vast, vloeibaar of gas - **smelten / stollen**: van vast naar vloeibaar, van vloeibaar naar vast \(bij water heet stollen ook bevriezen\) - **verdampen**: van vloeibaar naar gas, sneller als het warm is - **condenseren**: van gas naar vloeibaar, op iets kouds - **temperatuur**: hoe warm of koud iets is, gemeten in °C Ondersteuning ### Sorteren op het bord Leerlingen komen naar voren en wijzen aan: vast, vloeibaar of gas? Gebruik plaatjes voor de echte versies. Jongere leerlingen kunnen stoppen bij sorteren op wat ze zien. Basis ### Meten en vergelijken Een tabel voor de ijsblokjesrace \(plek, temperatuur, minuten tot gesmolten\) en één zin: *hoe warmer het was, hoe…* Verrijking ### Lastige stoffen In de app blijft ketchup eerst als een bolletje liggen en gaat hij pas lopen als de klodder hoog genoeg is. Is ketchup vast of vloeibaar? En het schuim van azijn en baking soda, dat een vloeistof vol gas is? Wat zijn de drie aggregatietoestanden? Vast, vloeibaar en gas. Iets vasts houdt zijn vorm, een vloeistof stroomt en neemt de vorm aan van waar hij in zit, en een gas verspreidt zich door de hele ruimte. Wat is het verschil tussen smelten en stollen? Bij smelten wordt iets vasts vloeibaar door warmte, zoals chocolade in je hand. Bij stollen wordt een vloeistof weer vast als hij afkoelt, zoals gesmolten chocolade die hard wordt. Bij water noem je stollen ook bevriezen. Is stoom een gas? Waterdamp is een gas, en dat is onzichtbaar. Het witte wolkje dat je boven een waterkoker ziet, zijn piepkleine waterdruppeltjes die weer zijn gecondenseerd terwijl de damp afkoelt. Waarom smelten de randen van een ijsje het eerst? Dunne stukjes warmen sneller op dan het dikke midden. Je ziet het in de app en bij een echt hoorntje. Wat is een leuk proefje over smelten voor in de klas? Een ijsblokjesrace: leg ijsblokjes op verschillende plekken, meet overal de temperatuur en kijk welk blokje het eerst gesmolten is. Je hebt alleen ijs, schoteltjes en een thermometer nodig. ## Volgende lessen en proefjes ![Geschilderde illustratie: twee vellen papier, het ene vol ijsvarens uit de vriezer, het andere goudbruin gebakken in de oven; de schilder houdt een ijsblokje en een ovenwant vast.]() ### [Omkeerbare en niet-omkeerbare veranderingen]() De vriezer tegen de oven: welke veranderingen kun je terugdraaien? ![Geschilderde illustratie: de schilder giet rode azijn op een hoopje baking soda op een dienblad, dat opbruist tot roze schuim.]() ### [Azijn en baking soda]() Bruisen vol gas: koolstofdioxide dat je als schuim ziet. ![Geschilderde illustratie: uit een colafles op het gras spuit een hoge fontein van schuim omhoog als de pepermuntjes erin vallen; de schilder met veiligheidsbril staat er lachend naast.]() ### [Cola en mentos]() Het gas dat in een drankje zit, komt er in één keer uit. ## Vries de verf in, en race met het ijs Gratis in de browser, zonder leerlingaccounts. Meer lessen en het overzicht van de kerndoelen vind je op de pagina voor leerkrachten. [Speel in je browser]()[Alle lessen en de kerndoelen]()