Olifantentandpasta maken: het veilige proefje voor thuis

Proefje met keukenspullen

Een warme schuimslang die maar blijft komen

Bij olifantentandpasta spuit er een dikke zuil schuim uit een fles. Gist laat waterstofperoxide heel snel uiteenvallen in water en zuurstof, afwasmiddel vangt de zuurstof in belletjes, en de reactie geeft warmte af: het schuim is dus warm.

Speel in je browser Zelf echt doen

Vanaf 5 jaar
15 minuten
Een volwassene schenkt in

Geschilderde illustratie: uit een fles op een dienblad komt een dikke schuimslang met roze, gele, blauwe en witte strepen; de schilder met veiligheidsbril leunt verbaasd achterover.

In het kort

Leeftijd

5 tot 10 jaar (kinderen mengen de gist, een volwassene doet de waterstofperoxide)

Tijd

15 minuten, plus 5 minuten opruimen

Troep

Gemiddeld: schuim op een dienblad

Volwassene nodig

Ja, en een veiligheidsbril voor iedereen die dichtbij staat

Wat je nodig hebt

Waterstofperoxide 3%, droge gist, afwasmiddel, een fles (een paar euro)

Op het scherm / echt

Allebei (echt: alleen de huishoudversie van 3%)

Olifantentandpasta in Extreem Tekenen

Open in Extreem Tekenen (Extreme Drawing) het tabblad Proefjes (gratis), tik op Uitbarstingen en kies Olifantentandpasta. Tik dan op het papier waar de fles moet staan.

Zo’n vierenhalve seconde lang perst er een dikke, gestreepte schuimslang (roze, geel, blauw en wit) uit de flessenhals. Hij kronkelt een willekeurige kant op en stapelt zich op met belletjes. De plek onder de fles wordt warm, net als bij een echte fles.

Het schuim gedraagt zich als schuim: het loopt uit en spreidt zich, zakt daarna langzaam in en laat zijn strepen achter als vlekken in het papier. Kantel het vel (of schilder aan de ezel) en het glijdt naar beneden. Klop erop met de hand, de hamer of het strijkijzer en de belletjes knappen.

Geen veiligheidsbril, geen waterstofperoxide, niks opruimen: laat zo veel flessen uitbarsten als je wilt, en doe het daarna één keer echt.

Speel in je browser

Geschilderde illustratie: de schilder, met een veiligheidsbril op zijn baret, bekijkt een fles die gestreept overschuimt, met rodekoolsap in roze en groene glazen en bruisende baking soda.

Zelf echt doen

De veilige versie voor thuis

Wat je nodig hebt

120 ml waterstofperoxide 3%: de huishoudsterkte van de drogist of apotheek. Nooit iets sterkers.
1 eetlepel (één zakje) droge gist
3 eetlepels lauwwarm water
1 eetlepel afwasmiddel
Een paar druppels kleurstof (mag ook zonder)
Een schone plastic fles van 500 ml en een trechter
Een dienblad of diepe ovenschaal om het schuim op te vangen
Een veiligheidsbril voor iedereen die dichtbij staat, en handschoenen voor de volwassene

De volwassene schenkt de waterstofperoxide in. De kinderen mengen de gist, doen de kleurstof erbij en mogen voorspellen.

Klaarzetten op een dienblad
Zet de fles in het dienblad, buiten of op een aanrecht dat je makkelijk schoonveegt. Iedereen zet een veiligheidsbril op.
De volwassene doet de waterstofperoxide erin
Met de trechter schenkt de volwassene de waterstofperoxide in de fles, en daarna het afwasmiddel. Een kind mag een paar druppels kleurstof toevoegen; de volwassene zwenkt de fles voorzichtig rond.
Maak de gist wakker
In een bekertje roert het kind de gist ongeveer 30 seconden door het lauwe water, tot het een glad, dun papje is. Dit is de veilige klus voor kleine handjes.
Voorspel
Hoe hoog wordt het schuim? Wordt het warm of koud? Teken een streep op een stuk karton als gok.
Inschenken en een stap achteruit
De volwassene giet het gistpapje via de trechter in de fles, haalt de trechter weg en iedereen doet een stap naar achteren.
Kijken, en dan de warmte voelen
Het schuim komt ongeveer een minuut lang naar buiten. Als het stopt, mogen de kinderen van de volwassene een hand vlak bij de fles houden om te voelen dat hij warm is.
Opruimen
De volwassene spoelt het schuim en wat er nog in de fles zit met veel water door de gootsteen. Iedereen wast zijn handen.

Voor kinderen

In de waterstofperoxide zit zuurstof die eruit wil. De gist helpt die zuurstof om in één keer te ontsnappen, en het afwasmiddel vangt hem in belletjes. Zo komt er een reusachtige, warme schuimslang uit.

Waarom het schuimt (en waarom het warm wordt)

Voor volwassenen. Waterstofperoxide (H₂O₂) valt uit zichzelf langzaam uiteen in water en zuurstof: 2 H₂O₂ → 2 H₂O + O₂. Gist bevat een enzym, katalase, dat dit enorm versnelt. Het is een katalysator: het laat de reactie sneller gaan zonder zelf op te raken. Het afwasmiddel vangt de plotselinge stroom zuurstof in miljoenen belletjes, zodat het gas als schuim naar buiten komt in plaats van in de lucht te verdwijnen. Bij het uiteenvallen van peroxide komt energie vrij als warmte: het is een exotherme reactie, en dat voel je aan de fles. Met 3% peroxide is het schuim warm, niet heet. Het zuurstofgas is een nieuwe stof die eerst niet in de fles zat, en je kunt het niet terugdraaien: zo weet je dat het een scheikundige verandering is.

Eerst voorspellen, dan verder proberen

Verander steeds één ding en doe een gok voordat je inschenkt.

Zonder afwasmiddel?

Laat het afwasmiddel weg. Je ziet het bruisen, maar er komt bijna geen schuim. Waar is de zuurstof gebleven?

Koud water bij de gist?

Meng de gist met koud in plaats van lauw water. Komt het schuim dan langzamer?

Een brede pot of een smalle fles?

Dezelfde hoeveelheden in een jampot. Maakt een smalle hals een hogere slang?

Wat zegt het rodekoolsap?

Doop in de app het papier eerst in rodekoolsap (in het vak Tijd) en laat dan de fles uitbarsten. Het schuim is een beetje basisch, dus het paars wordt iets blauwer.

Voor leerkrachten

Olifantentandpasta in de klas

Een nieuw gas, warmte en geen weg terug: dit past bij kerndoel 42 natuur en techniek (onderzoek doen aan materialen en natuurkundige verschijnselen, zoals temperatuur) en bij onderzoekend leren in groep 6 tot 8. In Vlaanderen past het bij wereldoriëntatie, wetenschap en techniek. Voor oudere leerlingen is het een eerste kennismaking met katalysatoren en exotherme reacties. Laat eerst de app-versie op het digibord zien, zodat de hele klas het van dichtbij ziet, en doe daarna één fles als demonstratie door de leerkracht, met veiligheidsbril.

Ideeën voor leerkrachten

Vragen over olifantentandpasta

Is olifantentandpasta veilig voor kinderen?

De thuisversie is veilig als een volwassene de waterstofperoxide van 3% doet, iedereen een veiligheidsbril draagt en niemand aan het schuim komt tot de volwassene het zegt. Kinderen kunnen veilig de gist mengen en de kleurstof toevoegen. Gebruik nooit sterkere peroxide.

Kun je olifantentandpasta maken zonder waterstofperoxide?

Niet de echte reactie: de zuurstof komt juist uit de waterstofperoxide. Wil je schuim zonder peroxide, doe dan afwasmiddel bij baking soda en azijn. Dat schuimt ook, met koolstofdioxide in plaats van zuurstof, en het wordt niet warm.

Waarom wordt olifantentandpasta warm?

Als waterstofperoxide uiteenvalt in water en zuurstof, komt er energie vrij als warmte. Daardoor is het een exotherme reactie. Met huishoudelijke peroxide van 3% voelen het schuim en de fles warm aan, niet heet.

Waarom heet het olifantentandpasta?

Omdat het dikke schuim dat uit de fles perst eruitziet als tandpasta uit een tube die groot genoeg is voor een olifant.

Wat doe je daarna met het schuim?

Laat de volwassene het met veel water door de gootsteen spoelen. Het is vooral water, afwasmiddel, gist en zuurstofbelletjes, maar er kan nog een beetje peroxide in zitten. Het is dus niet om mee te spelen of te proeven.